नेपालमा नुनको मुख्य आपूर्तिको स्रोत भारत हो। नेपालले आवश्यक पर्ने नुनको ठूलो हिस्सा भारतबाट आयात गर्छ। भारतीय कम्पनी “इण्डियन साल्ट” (Indian Salt) बाट आयात गरिएको नुनलाई नेपाल खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड (NFVTC) र साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेसन (STC) ले बजारमा वितरण गर्छन्।
यो नुन समुद्रको पानीलाई वाष्पीकरण गरेर वा खानीबाट उत्खनन गरेर उत्पादन गरिन्छ। नेपालले हिमालय क्षेत्रमा पाइने प्राकृतिक “सेंधव नुन” (पिंक हिमालयन साल्ट) पनि प्रयोग गर्छ, जुन प्राय: पाकिस्तानको खैबर पख्तूनख्वा क्षेत्रमा पाइन्छ।
त्यसैगरी, नेपालका हिमाली भेगका स्थानीयहरूले परम्परागत रूपमा तिब्बतसँगको व्यापारमार्फत “तिब्बती नुन” ल्याउने गर्थे, तर अहिले यो व्यापार निकै कम भएको छ।
मुख्यतया, नेपालमा उपभोग हुने नुन आयातको हिसाबले भारतमै निर्भर छ।
नेपालमा नुन आयात गर्ने मुख्य निकायहरू
1. साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेशन लिमिटेड (STC)
- भूमिका: नुन आयात, भण्डारण, तथा वितरणको मुख्य जिम्मेवारी लिएको सरकारी स्वामित्वको संस्था हो।
- स्रोत: भारतको “इण्डियन साल्ट” (Indian Salt) बाट नुन आयात गर्छ।
- वितरण: देशभरका सहकारी संस्था, स्थानीय खुद्रा विक्रेताहरू, विद्यालय खाजाका कार्यक्रम, तथा ग्रामीण दुर्गम क्षेत्रहरूमा नुन पुर्याउँछ।
- मुख्य विशेषता: STC ले आयोडिनयुक्त नुनको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न विशेष ध्यान दिन्छ, किनकि नेपालमा आयोडिनको कमीबाट थाइराइड र गोइटरजस्ता स्वास्थ्य समस्याहरू देखा पर्न सक्छन्।
2. नेपाल खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड (NFVTC)
- भूमिका: यो पनि सरकारी स्वामित्वको संस्था हो, जसले विशेषगरी खाद्य पदार्थको आपूर्ति, भण्डारण, र वितरण गर्छ।
- नुन आपूर्ति: यसले पनि साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेशनसँग सहकार्य गरेर दुर्गम र विपद् प्रभावित क्षेत्रहरूमा नुन आपूर्ति गर्छ।
- उद्देश्य: ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा नुनको मूल्य र आपूर्तिको सन्तुलन कायम गर्न NFVTC ले भूमिकाअनुसार काम गर्छ।
3. निजी आयातकर्ताहरू
- भूमिका: पछिल्ला वर्षहरूमा निजी क्षेत्रका व्यवसायीहरूले पनि नुन आयात गर्न थालेका छन्।
- स्रोत: भारत, पाकिस्तान, र अन्य देशहरूबाट पिंक हिमालयन साल्ट (सेंधव नुन) तथा अन्य प्रकारका नुन आयात गर्छन्।
- बजार: होटल, रेस्टुरेन्ट, र विशेष प्रकारको स्वास्थ्य-केन्द्रित उपभोक्ताका लागि पिंक हिमालयन साल्टको माग बढ्दै गएको छ।
4. तिब्बतबाट परम्परागत नुन आयात (सिमित)
- भूमिका: विगतमा तिब्बतबाट परम्परागत रूपमा नुन आयात गर्ने चलन थियो, विशेष गरी उत्तरी हिमाली जिल्लाहरूमा।
- प्रभाव: भारतबाट नुन आपूर्तिको व्यवस्थापन भएसँगै यो परम्परागत मार्गबाट आउने नुनको परिमाण घटेको छ।
निष्कर्ष
नेपालमा नुनको आयातको मुख्य जिम्मेवारी साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेशन (STC) ले लिन्छ, जबकि नेपाल खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी (NFVTC) ले विशेष रूपमा ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रमा आपूर्ति सहज बनाउन सघाउँछ। पछिल्लो समयमा निजी क्षेत्रका व्यवसायीहरूले पनि स्वास्थ्य-सम्बन्धी पिंक हिमालयन साल्ट जस्ता विशेष प्रकारका नुन आयात गर्न थालेका छन्।
